Bài viết được tham vấn y khoa bởi ThS.BS CKII Nguyễn Bá Dương – Chuyên khoa Nam học, Phòng khám Đa khoa 52 Nguyễn Trãi.
Quai bị ở trẻ em thường chỉ gây sưng tuyến nước bọt, sốt nhẹ và tự khỏi trong vài ngày, nên nhiều gia đình không đặt nặng vấn đề theo dõi biến chứng. Nhưng ở nam giới sau tuổi dậy thì, câu chuyện hoàn toàn khác: quai bị có thể gây viêm tinh hoàn – một biến chứng thầm lặng có khả năng ảnh hưởng vĩnh viễn đến khả năng sinh sản. Điều đáng lo ngại hơn là nhiều trường hợp chỉ phát hiện ra vấn đề khi đến khám hiếm muộn sau nhiều năm kết hôn, trong khi nguyên nhân gốc rễ là bệnh quai bị từ thuở ấu thơ hoặc thiếu niên đã bị lãng quên từ lâu.
Quai bị là gì?
Ảnh minh hoạ: Quai bị là gì?
Quai bị (mumps) là bệnh nhiễm virus cấp tính do virus Mumps (thuộc họ Paramyxoviridae) gây ra. Bệnh lây chủ yếu qua đường hô hấp khi tiếp xúc với giọt bắn từ người bệnh, có khả năng lây lan cao trong cộng đồng chưa được tiêm chủng đầy đủ.
Triệu chứng đặc trưng là sưng đau vùng tuyến mang tai (tuyến nước bọt ở hai bên mặt, trước và dưới tai), thường đi kèm sốt, đau đầu, mệt mỏi, đau khi nhai. Ở trẻ nhỏ trước tuổi dậy thì, bệnh thường tự giới hạn và không để lại biến chứng nghiêm trọng. Tuy nhiên, khi xảy ra ở nam giới sau tuổi dậy thì, virus quai bị có khả năng xâm nhập vào mô tinh hoàn và gây ra một biến chứng nặng hơn nhiều: viêm tinh hoàn do quai bị (mumps orchitis).
Xem thêm: Đau Tinh Hoàn Có Nguy Hiểm Không? Dấu Hiệu Cấp Cứu
Viêm tinh hoàn do quai bị: cơ chế và dấu hiệu nhận biết
Viêm tinh hoàn là biến chứng ngoài tuyến nước bọt thường gặp nhất của quai bị ở nam giới trưởng thành. Khoảng 15-30% nam giới trưởng thành mắc quai bị có thể bị viêm tinh hoàn, và trong khoảng 10-20% trường hợp, cả hai tinh hoàn cùng bị ảnh hưởng (viêm tinh hoàn hai bên).
Ảnh minh hoạ: Viêm tinh hoàn do quai bị
Sau khi virus quai bị xâm nhập, hệ miễn dịch kích hoạt phản ứng viêm mạnh tại mô tinh hoàn. Vấn đề nằm ở chỗ tinh hoàn được bao bọc bởi một lớp màng trắng (tunica albuginea) không có khả năng giãn nở khi phù nề, khiến áp lực bên trong tăng cao, gây tổn thương các tế bào sinh tinh và mạch máu nuôi dưỡng mô tinh hoàn.
Dấu hiệu nhận biết viêm tinh hoàn do quai bị:
Ảnh minh hoạ: Dấu hiệu nhận biết viêm tinh hoàn do quai bị
- Thường xuất hiện 3-7 ngày sau khi tuyến mang tai bắt đầu sưng (đôi khi muộn hơn đến 1 tuần).
- Một hoặc cả hai tinh hoàn đột ngột sưng to, đau, cứng và nóng bất thường.
- Da bìu đỏ, căng bóng và rất nhạy cảm khi chạm vào.
- Có thể kèm theo sốt cao, ớn lạnh, buồn nôn.
- Triệu chứng có thể thuyên giảm sau 4-10 ngày với điều trị hỗ trợ, nhưng tổn thương bên trong mô tinh hoàn có thể tiếp tục tiến triển âm thầm sau đó.
Một điểm dễ gây nhầm lẫn: không phải lúc nào tuyến mang tai cũng sưng to trước khi tinh hoàn đau – một số trường hợp triệu chứng tuyến mang tai rất nhẹ hoặc không rõ ràng, khiến người bệnh không liên kết được đau tinh hoàn sau khi bị quai bị với bệnh cảnh ban đầu.
Nguy cơ vô sinh: con số cần biết
Ảnh minh hoạ: Nguy cơ vô sinh: con số cần biết
Đây là hệ quả đáng lo ngại nhất của viêm tinh hoàn do quai bị và là lý do y tế xếp biến chứng này vào nhóm cần được theo dõi nghiêm túc.
Tỷ lệ teo tinh hoàn sau viêm tinh hoàn do quai bị dao động từ 40-70%, và nguy cơ vô sinh hoặc giảm khả năng sinh sản sau đó có thể lên tới 30-87% ở những người bị viêm tinh hoàn cả hai bên.
Để hiểu con số này: teo tinh hoàn xảy ra khi mô sinh tinh (tế bào sản xuất tinh trùng) bị phá hủy và thay thế bằng mô xơ sau phản ứng viêm. Tinh hoàn teo nhỏ dần trong vài tuần đến vài tháng sau viêm cấp, thường thấy rõ sự khác biệt so với bên lành khi khám siêu âm.
Về mức độ ảnh hưởng đến tinh trùng: viêm tinh hoàn một bên thường chỉ làm giảm tạm thời số lượng và chất lượng tinh trùng, và nguy cơ vô sinh thực sự trong trường hợp này khoảng 7-13%. Trong khi đó, viêm tinh hoàn hai bên có tỷ lệ vô sinh hoặc giảm sinh sản nghiêm trọng lên tới 30-87%.
Điều quan trọng cần nhấn mạnh: tổn thương mô tinh hoàn do quai bị không gây ra triệu chứng rõ ràng trong nhiều năm sau, nên nhiều nam giới chỉ phát hiện ra vấn đề khi làm tinh dịch đồ hoặc xét nghiệm hormone trong quá trình điều trị hiếm muộn. Đây là lý do tại sao tiền sử quai bị luôn là một trong những câu hỏi đầu tiên bác sĩ nam khoa hỏi khi tiếp nhận bệnh nhân hiếm muộn nam.
Một thông tin đáng chú ý hơn về triển vọng điều trị: với kỹ thuật hỗ trợ sinh sản hiện đại (ICSI – tiêm tinh trùng vào bào tương noãn), ngay cả những trường hợp vô tinh sau viêm tinh hoàn do quai bị cũng có thể đạt tỷ lệ có thai và sinh con sống khoảng 66-85%, so sánh được với các nguyên nhân vô sinh nam khác. Tuy nhiên, đây vẫn là một hành trình y tế kéo dài, tốn kém và không đảm bảo thành công cho tất cả mọi người – phòng ngừa vẫn luôn tốt hơn điều trị.
Phòng ngừa bằng vaccine: biện pháp hiệu quả nhất
Ảnh minh hoạ: Phòng ngừa bằng vaccine: biện pháp hiệu quả nhất
Vaccine MMR (phòng sởi – quai bị – rubella) là biện pháp phòng ngừa duy nhất có hiệu quả được chứng minh rõ ràng. Hai mũi vaccine MMR đầy đủ mang lại khả năng bảo vệ khoảng 88-95% khỏi bệnh quai bị.
Lịch tiêm chủng cơ bản khuyến nghị tại Việt Nam: mũi 1 lúc trẻ 12-15 tháng tuổi, mũi 2 lúc 4-6 tuổi. Nếu chưa được tiêm đầy đủ từ nhỏ, thanh thiếu niên và người lớn vẫn nên tiêm bổ sung – vaccine vẫn có tác dụng bảo vệ khi tiêm ở mọi lứa tuổi chưa từng nhiễm bệnh.
Một điểm cần lưu ý: miễn dịch từ vaccine có thể suy giảm theo thời gian, đặc biệt khi chỉ tiêm một mũi. Tỷ lệ mắc bệnh khi đã tiêm một mũi vẫn cao hơn đáng kể so với người tiêm đủ hai mũi. Đây là lý do WHO và nhiều quốc gia khuyến nghị tiêm nhắc lại để duy trì miễn dịch cộng đồng ở mức đủ cao.
Đau tinh hoàn sau khi bị quai bị: khi nào cần đến bác sĩ?
Ảnh minh hoạ: Đau tinh hoàn sau khi bị quai bị: khi nào cần đến bác sĩ?
Nếu bạn đang bị quai bị và xuất hiện đau tinh hoàn, sưng bìu – dù ở mức độ nhẹ – hãy đến khám bác sĩ trong vòng 24 giờ, không nên chờ đợi hoặc tự điều trị tại nhà. Lý do là vì điều trị hỗ trợ sớm (nghỉ ngơi, nâng đỡ bìu, thuốc kháng viêm giảm đau, kiểm soát sốt) có thể giúp hạn chế mức độ tổn thương mô tinh hoàn, dù không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ biến chứng.
Nếu bạn đã từng bị quai bị trong quá khứ (kể cả nhiều năm trước) và hiện đang có vấn đề về khả năng sinh sản, hãy chia sẻ tiền sử này với bác sĩ nam khoa để được đánh giá tinh dịch đồ và tìm kiếm phương án hỗ trợ sinh sản phù hợp.
- 📍 Địa chỉ: 52 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội
- ☎️ Hotline hỗ trợ trực tuyến 24/7: 0888.069.990
- 💬 Zalo: https://zalo.me/0888069990
- 📩 Messenger: m.me/phongkhamnguyentrai.vn
- 🌐 Website chính thức: https://phongkhamnguyentrai.vn/
- 🕒 Thời gian hoạt động: 8h00 – 20h00 tất cả các ngày trong tuần, kể cả ngày lễ, Tết.
Nguồn tham khảo Dữ liệu lâm sàng về tỷ lệ biến chứng viêm tinh hoàn và nguy cơ vô sinh do quai bị trong bài có tham khảo từ bài tổng quan chuyên sâu về cơ chế lâm sàng của viêm tinh hoàn do quai bị, đăng tải trên Frontiers in Immunology (NIH/PMC).
