Bài viết được tham vấn y khoa bởi BS phụ sản Đỗ Thị Liên – chuyên khoa Sản phụ khoa, Phòng khám Đa khoa 52 Nguyễn Trãi.
U nang buồng trứng là một trong những bệnh lý phụ khoa phổ biến nhất, có thể gặp ở mọi lứa tuổi từ dậy thì đến sau mãn kinh. Phần lớn các trường hợp là lành tính và không gây nguy hiểm, nhưng cũng có những trường hợp cần theo dõi sát hoặc can thiệp kịp thời để tránh biến chứng. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu tổng quan về u nang buồng trứng là gì, cơ chế hình thành, các loại u nang thường gặp, đối tượng dễ mắc, cũng như định hướng chung về nguyên nhân, dấu hiệu, cách điều trị và thời điểm cần đi khám.
Định nghĩa, vị trí buồng trứng và cơ chế hình thành
Ảnh minh hoạ: U nang buồng trứng là gì?
U nang buồng trứng là một túi chứa dịch (đôi khi có lẫn tổ chức đặc) hình thành bên trong hoặc trên bề mặt buồng trứng. Buồng trứng là hai cơ quan sinh dục nữ nằm ở hai bên tử cung, trong vùng chậu, có chức năng sản xuất trứng và nội tiết tố sinh dục nữ (estrogen, progesterone).
Về cơ chế hình thành, phần lớn u nang buồng trứng bắt nguồn từ chính hoạt động sinh lý bình thường của buồng trứng. Mỗi tháng, buồng trứng phát triển các nang trứng nhỏ (follicle) để nuôi dưỡng và phóng thích trứng khi rụng trứng. Khi quá trình này diễn ra bất thường – nang trứng không vỡ để phóng noãn, hoặc vỏ nang sau khi phóng noãn không tiêu biến như bình thường – dịch sẽ tiếp tục tích tụ lại và tạo thành u nang cơ năng. Đây là cơ chế hình thành phổ biến nhất, giải thích vì sao nhiều u nang buồng trứng có thể tự biến mất sau vài chu kỳ kinh nguyệt mà không cần can thiệp.
Bên cạnh đó, còn có nhóm u nang hình thành từ sự phát triển bất thường của các loại mô khác nhau trong buồng trứng (mô biểu bì, mô mầm, mô liên kết) hoặc từ mô nội mạc tử cung lạc chỗ bám vào buồng trứng – nhóm này được gọi chung là u nang thực thể, có cơ chế hình thành và diễn tiến khác hẳn với u nang cơ năng.
Phân loại u nang buồng trứng: Cơ năng, thực thể và các dạng thường gặp
Việc phân loại đúng loại u nang có ý nghĩa quan trọng trong tiên lượng và hướng theo dõi, điều trị. Dưới đây là các nhóm u nang buồng trứng phổ biến nhất.
U nang cơ năng (functional cysts)
Đây là loại u nang buồng trứng lành tính thường gặp nhất, hình thành do rối loạn hoạt động sinh lý của chu kỳ kinh nguyệt, không phải do tăng sinh tế bào bất thường. U nang cơ năng gồm hai dạng chính:
Ảnh minh hoạ: U nang cơ năng (functional cysts)
- Nang bọc noãn (u nang nước buồng trứng do nang trứng không vỡ): Hình thành khi nang trứng không phóng noãn như bình thường mà tiếp tục phát triển và chứa dịch.
- Nang hoàng thể (u nang hoàng thể): Hình thành sau khi trứng đã rụng, khi hoàng thể (phần còn lại của nang trứng) không tiêu biến mà tiếp tục tích tụ dịch, đôi khi lẫn máu bên trong gây ra u nang xuất huyết buồng trứng.
Đặc điểm chung của u nang cơ năng là thường có kích thước nhỏ, thành mỏng, không có vách ngăn hay tổ chức đặc bên trong, và phần lớn tự thoái triển sau 1–3 chu kỳ kinh nguyệt mà không cần điều trị đặc hiệu.
U nang thực thể (organic cysts)
Khác với u nang cơ năng, u nang thực thể hình thành do sự tăng sinh bất thường của các loại mô trong buồng trứng, thường không tự biến mất và cần được bác sĩ theo dõi hoặc can thiệp. Các dạng thường gặp gồm:
Ảnh minh hoạ: U nang thực thể (organic cysts)
- U nang bì buồng trứng (dermoid cyst / teratoma): Là loại u nang hình thành từ tế bào mầm sinh dục, bên trong có thể chứa nhiều loại mô khác nhau như tóc, da, tuyến bã, thậm chí răng, xương. U nang bì buồng trứng đa phần lành tính nhưng có thể phát triển với kích thước lớn.
- U nang nước buồng trứng (u nang thanh dịch – serous cystadenoma): Phát triển từ lớp biểu mô bề mặt buồng trứng, bên trong chứa dịch trong, loãng.
- U nang nhầy buồng trứng (mucinous cystadenoma): Cũng phát triển từ biểu mô bề mặt buồng trứng nhưng chứa dịch nhầy, đặc hơn; loại này có thể phát triển kích thước khá lớn nếu không được theo dõi.
- U nang lạc nội mạc buồng trứng (endometrioma): Hình thành khi mô nội mạc tử cung lạc chỗ bám và phát triển tại buồng trứng, bên trong chứa dịch màu nâu sẫm như socola nên còn gọi là “nang sô-cô-la”. Đây là biểu hiện thường gặp của bệnh lạc nội mạc tử cung tại buồng trứng.
Phân loại theo hình thái trên siêu âm
Ngoài cách phân loại theo bản chất mô học, trên hình ảnh siêu âm, u nang buồng trứng còn được mô tả theo hình thái để hỗ trợ bác sĩ đánh giá mức độ lành tính:
Ảnh minh hoạ: Phân loại u nang buồng trứng theo hình thái trên siêu âm
- U nang đơn thùy: Chỉ có một khoang chứa dịch duy nhất, thường gặp ở u nang cơ năng hoặc u nang nước.
- U nang đa thùy: Có nhiều vách ngăn tạo thành nhiều khoang nhỏ bên trong, thường gợi ý cần theo dõi kỹ hơn.
- U nang có vách ngăn, có chồi (nốt sùi): Đây là những đặc điểm hình ảnh cần được bác sĩ đánh giá thận trọng hơn, vì có thể là dấu hiệu gợi ý cần làm thêm các xét nghiệm chuyên sâu để loại trừ nguy cơ bất thường.
Ngoài ra, cần phân biệt u nang buồng trứng với hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) – đây là hai tình trạng hoàn toàn khác nhau. U nang buồng trứng là một khối u/nang đơn lẻ hoặc vài khối, trong khi buồng trứng đa nang là tình trạng có rất nhiều nang nhỏ (thường trên 12 nang mỗi bên) phát triển không đều do rối loạn nội tiết, thường đi kèm rối loạn kinh nguyệt và khó rụng trứng.
Đối tượng thường gặp u nang buồng trứng
U nang buồng trứng có thể xuất hiện ở mọi giai đoạn cuộc đời của phụ nữ, nhưng đặc điểm và mức độ phổ biến khác nhau theo từng nhóm tuổi:
Ảnh minh hoạ: Đối tượng thường gặp u nang buồng trứng
- Tuổi dậy thì: U nang buồng trứng ở tuổi dậy thì thường gặp do buồng trứng bắt đầu hoạt động nội tiết nhưng chu kỳ rụng trứng chưa ổn định, dễ hình thành u nang cơ năng. Phần lớn các trường hợp này lành tính và có xu hướng tự hết.
- Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản: Đây là nhóm có tỷ lệ mắc u nang buồng trứng cao nhất, do buồng trứng hoạt động liên tục theo chu kỳ kinh nguyệt hằng tháng. Cả u nang cơ năng lẫn u nang thực thể (bao gồm u nang lạc nội mạc) đều thường gặp ở nhóm tuổi này.
- Phụ nữ mãn kinh và sau mãn kinh: Ở giai đoạn này, buồng trứng không còn hoạt động rụng trứng nên u nang cơ năng ít gặp hơn. Tuy nhiên, khi phát hiện u nang buồng trứng ở phụ nữ sau mãn kinh, bác sĩ thường thận trọng hơn trong việc theo dõi, vì tỷ lệ liên quan đến các bất thường cần loại trừ có xu hướng tăng theo tuổi.
- Trẻ em và trẻ sơ sinh: Trường hợp u nang buồng trứng ở trẻ em, trẻ sơ sinh khá hiếm gặp nhưng vẫn có thể xảy ra, thường liên quan đến ảnh hưởng nội tiết từ mẹ trong giai đoạn bào thai hoặc rối loạn phát triển bẩm sinh, cần được bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc sản phụ khoa theo dõi riêng.
Nguyên nhân hình thành u nang buồng trứng
Ảnh minh hoạ: Nguyên nhân hình thành u nang buồng trứng
Có nhiều yếu tố có thể góp phần hình thành u nang buồng trứng, từ rối loạn sinh lý bình thường của chu kỳ kinh nguyệt đến các yếu tố nội tiết, bệnh lý nền như lạc nội mạc tử cung. Vì đây là chủ đề chuyên sâu với nhiều yếu tố nguy cơ cần phân tích kỹ, bạn có thể tìm hiểu chi tiết trong bài viết [Nguyên nhân gây u nang buồng trứng: Những yếu tố nguy cơ cần biết]
Dấu hiệu nhận biết u nang buồng trứng
Ảnh minh hoạ: Dấu hiệu nhận biết u nang buồng trứng
Phần lớn u nang buồng trứng, đặc biệt là u nang cơ năng kích thước nhỏ, không gây triệu chứng và thường được phát hiện tình cờ khi khám sức khỏe định kỳ hoặc siêu âm vì lý do khác. Khi có triệu chứng, các dấu hiệu thường gặp có thể bao gồm đau tức vùng bụng dưới, rối loạn kinh nguyệt, cảm giác đầy bụng, hoặc đau khi quan hệ tình dục. Để hiểu chi tiết về từng nhóm dấu hiệu và các trường hợp cần cảnh giác biến chứng cấp tính (vỡ nang, xoắn nang), mời bạn xem thêm bài viết [Dấu hiệu nhận biết u nang buồng trứng: Khi nào là bất thường?]
Điều trị u nang buồng trứng: Tổng quan hướng xử trí
Hướng điều trị u nang buồng trứng phụ thuộc vào loại u nang, kích thước, đặc điểm hình ảnh trên siêu âm và triệu chứng đi kèm. Về tổng quan, có ba hướng xử trí chính:
Ảnh minh hoạ: Điều trị u nang buồng trứng
- Theo dõi định kỳ: Áp dụng với u nang cơ năng kích thước nhỏ, hình thái lành tính trên siêu âm – thường được hẹn siêu âm kiểm tra lại sau 1–3 chu kỳ kinh để đánh giá khả năng tự thoái triển.
- Điều trị nội khoa: Một số trường hợp có thể được chỉ định thuốc nội tiết nhằm hỗ trợ ổn định chu kỳ, hạn chế hình thành thêm u nang cơ năng mới.
- Can thiệp phẫu thuật: Được cân nhắc khi u nang có kích thước lớn, hình thái nghi ngờ bất thường trên siêu âm, gây triệu chứng rõ rệt hoặc có biến chứng như xoắn nang, vỡ nang.
Vì đây là nội dung cần phân tích sâu theo từng loại u nang cụ thể, bạn có thể tham khảo thêm hai bài viết chuyên sâu: [Các phương pháp điều trị u nang buồng trứng hiện nay] và [Khi nào cần phẫu thuật u nang buồng trứng?]
U nang buồng trứng và thai kỳ
Ảnh minh hoạ: U nang buồng trứng và thai kỳ
U nang buồng trứng là tình trạng khá thường gặp trong thai kỳ, đặc biệt ở giai đoạn đầu do ảnh hưởng của nội tiết tố thai kỳ. Phần lớn trường hợp là u nang cơ năng (nang hoàng thể thai kỳ) và không ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi, thường tự thoái triển trong tam cá nguyệt thứ hai. Tuy nhiên, một số loại u nang thực thể nếu phát hiện trong thai kỳ cần được theo dõi sát hơn để phòng ngừa nguy cơ xoắn nang khi tử cung lớn dần. Để hiểu rõ hơn về cách theo dõi u nang buồng trứng trong thai kỳ, mời bạn xem thêm bài viết [U nang buồng trứng khi mang thai: Có nguy hiểm không?]
Khi nào cần đi khám?
Bạn nên chủ động đi khám phụ khoa và siêu âm nếu gặp một trong các dấu hiệu sau:
Ảnh minh hoạ: Khi nào cần đi khám U nang buồng trứng ?
- Đau bụng dưới âm ỉ kéo dài hoặc đau đột ngột dữ dội (có thể là dấu hiệu xoắn nang, vỡ nang cần cấp cứu)
- Rối loạn kinh nguyệt kéo dài không rõ nguyên nhân
- Cảm giác đầy bụng, chướng bụng bất thường không liên quan đến ăn uống
- Đau khi quan hệ tình dục
- Đã được phát hiện u nang buồng trứng qua lần khám trước và cần tái khám theo lịch hẹn của bác sĩ
- Chuẩn bị mang thai hoặc đang mang thai và muốn kiểm tra tổng quát sức khỏe phụ khoa
Ngay cả khi không có triệu chứng, việc khám phụ khoa và siêu âm định kỳ (khuyến cáo 6–12 tháng/lần) vẫn giúp phát hiện sớm u nang buồng trứng và các bất thường phụ khoa khác trước khi chúng gây ảnh hưởng đến sức khỏe hoặc khả năng sinh sản.
Xem thêm: Bệnh buồng trứng: Dấu hiệu, nguyên nhân cách điều trị
Đặt lịch khám phụ khoa tại Phòng khám Đa khoa 52 Nguyễn Trãi
Ảnh minh hoạ: Đặt lịch khám U nang buồng trứng tại Phòng khám Đa khoa 52 Nguyễn Trãi
Vì u nang buồng trứng có nhiều loại với mức độ nguy cơ và hướng xử trí khác nhau, việc thăm khám và siêu âm tại cơ sở y tế có bác sĩ chuyên khoa Sản phụ khoa giàu kinh nghiệm là điều cần thiết để được chẩn đoán chính xác và tư vấn hướng theo dõi phù hợp. Phòng khám Đa khoa 52 Nguyễn Trãi hiện đang triển khai dịch vụ khám phụ khoa, siêu âm đầu dò âm đạo giúp phát hiện và phân loại u nang buồng trứng, hỗ trợ chị em an tâm theo dõi sức khỏe sinh sản lâu dài.
- 📍 Địa chỉ: 52 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội
- ☎️ Hotline hỗ trợ trực tuyến 24/7: 0888.069.990
- 💬 Zalo: https://zalo.me/0888069990
- 📩 Messenger: m.me/phongkhamnguyentrai.vn
- 🌐 Website chính thức: https://phongkhamnguyentrai.vn/
- 🕒 Thời gian hoạt động: 8h00 – 20h00 tất cả các ngày trong tuần, kể cả ngày lễ, Tết.
Nguồn tham khảo Bài viết có tham khảo thông tin chuyên môn từ Cleveland Clinic về phân loại và đặc điểm các dạng u nang buồng trứng và Mayo Clinic về u nang buồng trứng và ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.
