Bài viết được tham vấn y khoa bởi BS CKI Nguyễn Thị Minh Cúc – Chuyên khoa Sản phụ khoa, Phòng khám Đa khoa 52 Nguyễn Trãi.
Lạc nội mạc tử cung là bệnh lý phụ khoa mạn tính ảnh hưởng đến khoảng 6–10% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản trên toàn thế giới, nhưng lại là một trong những bệnh khó chẩn đoán sớm nhất vì triệu chứng dễ nhầm lẫn với đau bụng kinh thông thường. Nhiều phụ nữ phải chịu đựng đau đớn nhiều năm trước khi được chẩn đoán chính xác. Bài viết này cung cấp cái nhìn tổng quan đầy đủ: định nghĩa, cơ chế hình thành, phân loại, nguyên nhân và các dạng đặc biệt của bệnh.
Lạc nội mạc tử cung là gì? Định nghĩa và cơ chế hình thành
Ảnh minh hoạ: Lạc nội mạc tử cung là gì? Định nghĩa và cơ chế hình thành
Lạc nội mạc tử cung (tiếng Anh: Endometriosis) là tình trạng các tế bào có cấu trúc và chức năng tương tự lớp niêm mạc tử cung (nội mạc tử cung) xuất hiện và phát triển ở những vị trí bên ngoài buồng tử cung – nơi bình thường không có loại mô này, phổ biến nhất là ở buồng trứng, phúc mạc vùng chậu, các dây chằng nâng đỡ tử cung, ít gặp hơn là ở bàng quang, ruột, hoặc các vị trí xa hơn.
Điểm mấu chốt trong cơ chế bệnh sinh là: mô lạc nội mạc này vẫn giữ được tính nhạy cảm với nội tiết tố giống như nội mạc tử cung bình thường – nghĩa là chúng vẫn dày lên, chảy máu theo chu kỳ kinh nguyệt hàng tháng. Tuy nhiên, vì máu này không có đường thoát ra ngoài như kinh nguyệt bình thường, nó tích tụ tại chỗ, gây viêm, kích ứng mô xung quanh, dần dần hình thành sẹo xơ và các dải dính – đây chính là nguồn gốc của tình trạng đau đớn mạn tính đặc trưng của bệnh.
Phân loại lạc nội mạc tử cung: phúc mạc, buồng trứng, sâu, thành bụng, tầng sinh môn
Y văn hiện nay phân loại lạc nội mạc tử cung thành các dạng chính sau, có thể tồn tại đơn lẻ hoặc phối hợp trên cùng một người bệnh:
Ảnh minh hoạ: Phân loại lạc nội mạc tử cung
- Lạc nội mạc phúc mạc (peritoneal endometriosis): mô lạc nội mạc bám trên bề mặt phúc mạc (lớp màng lót ổ bụng – vùng chậu). Đây là dạng phổ biến nhất và thường được xem là mức độ nhẹ nhất.
- Lạc nội mạc buồng trứng (ovarian endometriosis): mô lạc nội mạc phát triển ngay trong buồng trứng, theo thời gian tích tụ máu cũ tạo thành các nang chứa dịch màu nâu sẫm như socola – gọi là nang lạc nội mạc hay u lạc nội mạc buồng trứng (sẽ giải thích chi tiết ở phần sau).
- Lạc nội mạc sâu (deep infiltrating endometriosis – DIE): là dạng nặng nhất, khi mô lạc nội mạc xâm lấn sâu hơn 5mm dưới bề mặt phúc mạc, có thể ăn sâu vào các cấu trúc như dây chằng tử cung – cùng, thành ruột, bàng quang, niệu quản, gây triệu chứng nặng nề và khó điều trị hơn.
- Lạc nội mạc thành bụng (vết mổ đẻ): mô lạc nội mạc xuất hiện tại vết sẹo mổ lấy thai hoặc các phẫu thuật vùng bụng – chậu khác, do tế bào nội mạc vô tình bị đưa vào vết mổ trong quá trình phẫu thuật.
- Lạc nội mạc tầng sinh môn: hiếm gặp hơn, thường liên quan đến vết rạch/khâu tầng sinh môn trong lúc sinh thường, khi tế bào nội mạc bị đưa vào vết thương trong quá trình sinh nở.
Nguyên nhân gây lạc nội mạc tử cung
Cho đến nay, nguyên nhân chính xác của lạc nội mạc tử cung vẫn chưa được xác định hoàn toàn – đây là bệnh lý được xem là có nguồn gốc đa yếu tố. Các giả thuyết chính được đề xuất gồm:
Ảnh minh hoạ: Nguyên nhân gây lạc nội mạc tử cung
- Giả thuyết trào ngược kinh nguyệt (Sampson, 1927): đây là giả thuyết được chấp nhận rộng rãi nhất, cho rằng trong kỳ kinh, một phần máu kinh chứa tế bào nội mạc trào ngược qua vòi trứng vào khoang chậu thay vì thoát hết ra ngoài qua âm đạo, sau đó các tế bào này bám và phát triển tại các vị trí trong ổ bụng. Tuy nhiên, hiện tượng trào ngược kinh nguyệt được ghi nhận xảy ra ở hầu hết phụ nữ trong khi lạc nội mạc tử cung chỉ xảy ra ở một tỷ lệ nhỏ hơn nhiều – điều này cho thấy cần có thêm các yếu tố khác (di truyền, miễn dịch) để bệnh thực sự phát triển.
- Yếu tố di truyền: phụ nữ có mẹ hoặc chị em gái ruột mắc lạc nội mạc tử cung có nguy cơ mắc bệnh cao hơn đáng kể so với dân số chung, gợi ý vai trò của các yếu tố di truyền trong cơ chế bệnh sinh.
- Chuyển sản biểu mô khoang bụng (coelomic metaplasia): giả thuyết cho rằng một số tế bào biểu mô lót ổ bụng có thể tự biến đổi thành mô giống nội mạc tử cung dưới tác động của nội tiết tố hoặc viêm.
- Tồn dư phôi thai (Müllerian remnants): các tế bào còn sót lại từ giai đoạn phát triển phôi thai có thể biệt hóa thành mô lạc nội mạc.
- Rối loạn miễn dịch: hệ miễn dịch ở người bệnh lạc nội mạc tử cung được ghi nhận có sự bất thường trong khả năng loại bỏ các tế bào nội mạc lạc chỗ, góp phần khiến các tế bào này tồn tại và phát triển thay vì bị đào thải.
- Cấy ghép do phẫu thuật: với các trường hợp lạc nội mạc tại vết mổ đẻ hoặc tầng sinh môn, cơ chế được cho là do tế bào nội mạc vô tình bị đưa vào vết thương trong quá trình phẫu thuật hoặc sinh nở.
Triệu chứng và dấu hiệu nhận biết
Các triệu chứng của lạc nội mạc tử cung có xu hướng theo chu kỳ, nặng hơn vào các thời điểm quanh kỳ kinh nguyệt do mô lạc nội mạc cũng đáp ứng với nội tiết tố như nội mạc tử cung bình thường:
Ảnh minh hoạ; Triệu chứng và dấu hiệu nhận biết lạc nội mạc tử cung
- Đau bụng kinh dữ dội (thống kinh): đau nhiều hơn đáng kể so với đau bụng kinh thông thường, có thể không đáp ứng tốt với thuốc giảm đau thông thường.
- Đau vùng chậu mạn tính: đau âm ỉ kéo dài, không chỉ giới hạn trong kỳ kinh.
- Đau khi quan hệ tình dục (giao hợp đau), đặc biệt đau sâu bên trong.
- Đau khi đi tiểu hoặc đi đại tiện, đặc biệt rõ rệt trong kỳ kinh, có thể kèm chảy máu theo chu kỳ nếu lạc nội mạc xâm lấn bàng quang hoặc trực tràng.
- Rong kinh, kinh nguyệt không đều.
- Khó thụ thai, vô sinh: theo các thống kê, có tới khoảng một nửa số phụ nữ mắc lạc nội mạc tử cung gặp khó khăn về khả năng sinh sản.
- Mệt mỏi mạn tính, các triệu chứng tiêu hóa không đặc hiệu (đầy hơi, rối loạn tiêu hóa theo chu kỳ).
Nang lạc nội mạc tử cung và u lạc nội mạc là gì? Phân biệt
Ảnh minh hoạ: Nang lạc nội mạc tử cung và u lạc nội mạc là gì? Phân biệt
Đây là hai cách gọi mà nhiều người thắc mắc có phải là hai bệnh khác nhau hay không – câu trả lời là không, đây thực chất là cùng một tổn thương, chỉ khác cách gọi. Khi mô lạc nội mạc phát triển trong buồng trứng, theo thời gian máu kinh tích tụ tại chỗ tạo thành một nang chứa dịch đặc, sẫm màu như socola – trong y văn quốc tế gọi là endometrioma (nang lạc nội mạc) hoặc dân gian hay gọi là “chocolate cyst” (nang socola) do màu sắc đặc trưng của dịch bên trong.
Tại Việt Nam, tổn thương này thường được gọi bằng nhiều tên khác nhau tùy từng cơ sở y tế: “nang lạc nội mạc tử cung”, “u lạc nội mạc tử cung”, “u nang lạc nội mạc buồng trứng” – tất cả đều chỉ cùng một loại tổn thương là nang lạc nội mạc tại buồng trứng, không phải các bệnh lý riêng biệt. Đây là dạng lạc nội mạc buồng trứng đã đề cập ở phần phân loại phía trên.
Lạc nội mạc ở vết mổ đẻ, tầng sinh môn, thành bụng – các dạng đặc biệt
Đây là nhóm lạc nội mạc không xảy ra tự nhiên như các dạng trong vùng chậu, mà liên quan trực tiếp đến can thiệp phẫu thuật hoặc sinh nở trước đó (gọi là lạc nội mạc do can thiệp y khoa – iatrogenic endometriosis):
Ảnh minh hoạ: Lạc nội mạc ở vết mổ đẻ, tầng sinh môn, thành bụng
- Lạc nội mạc tại vết mổ đẻ (mổ lấy thai): biểu hiện bằng một khối u nhỏ, đau, xuất hiện ngay tại hoặc gần đường sẹo mổ cũ, đau tăng theo chu kỳ kinh nguyệt – đây là đặc điểm quan trọng giúp phân biệt với các nguyên nhân khối u vùng sẹo mổ khác.
- Lạc nội mạc tầng sinh môn: tương tự về cơ chế, thường xuất hiện tại vị trí từng khâu tầng sinh môn sau sinh thường, biểu hiện đau theo chu kỳ tại vị trí sẹo cũ.
- Lạc nội mạc thành bụng khác: có thể gặp sau các phẫu thuật vùng bụng – chậu khác có liên quan đến tử cung.
Điểm chung của nhóm này là triệu chứng đau có tính chất theo chu kỳ kinh nguyệt tại đúng vị trí sẹo mổ cũ – đây là dấu hiệu gợi ý quan trọng giúp bác sĩ định hướng chẩn đoán, phân biệt với các nguyên nhân đau vết mổ thông thường khác như thoát vị, u mỡ hay sẹo lồi.
Lạc nội mạc tử cung tiếng Anh là gì?
Ảnh minh hoạ: Lạc nội mạc tử cung tiếng Anh là gì?
Lạc nội mạc tử cung trong tiếng Anh gọi là Endometriosis, xuất phát từ từ “endometrium” (nội mạc tử cung) kết hợp hậu tố “-osis” chỉ tình trạng bệnh lý. Đây là thuật ngữ y khoa quốc tế thống nhất, thường xuất hiện trong các tài liệu y khoa, kết quả xét nghiệm hoặc khi tra cứu thông tin từ các nguồn nước ngoài.
Xem thêm: Bệnh tử cung: Dấu hiệu, nguyên nhân & cách điều trị
Nên đặt lịch khám phụ khoa sớm nếu nghi ngờ lạc nội mạc tử cung
Ảnh minh hoạ: Nên đặt lịch khám phụ khoa sớm nếu nghi ngờ lạc nội mạc tử cung
Vì lạc nội mạc tử cung là bệnh lý mạn tính, tiến triển âm thầm và dễ bị nhầm lẫn với đau bụng kinh thông thường trong nhiều năm, việc chẩn đoán và can thiệp sớm có ý nghĩa quan trọng trong việc kiểm soát triệu chứng và bảo vệ khả năng sinh sản. Nếu bạn có đau bụng kinh dữ dội bất thường, đau vùng chậu kéo dài hoặc đang gặp khó khăn trong việc mang thai, hãy chủ động đặt lịch khám tại Phòng khám Đa khoa 52 Nguyễn Trãi để được thăm khám, siêu âm và tư vấn hướng chẩn đoán, theo dõi phù hợp.
- 📍 Địa chỉ: 52 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội
- ☎️ Hotline hỗ trợ trực tuyến 24/7: 0888.069.990
- 💬 Zalo: https://zalo.me/0888069990
- 📩 Messenger: m.me/phongkhamnguyentrai.vn
- 🌐 Website chính thức: https://phongkhamnguyentrai.vn/
- 🕒 Thời gian hoạt động: 8h00 – 20h00 tất cả các ngày trong tuần, kể cả ngày lễ, Tết.
Nguồn tham khảo
- Tổng quan về định nghĩa, cơ chế bệnh sinh và phân loại lạc nội mạc tử cung trên StatPearls (NCBI)
- Phân loại và triệu chứng lạc nội mạc tử cung theo WebMD
