Bài viết được tham vấn y khoa bởi BS CKI Nguyễn Đình Quý – Chuyên khoa Ngoại & Nam học, Phòng khám Đa khoa 52 Nguyễn Trãi.
Khi cầm phiếu kết quả xét nghiệm nhóm máu, hầu hết mọi người chỉ chú ý đến chữ cái (O, A, B, AB) mà ít để tâm đến dấu “+” hoặc “-” đi kèm – đây chính là yếu tố Rh, một hệ nhóm máu quan trọng không kém hệ ABO. Bài viết này giải thích hệ nhóm máu Rh là gì, sự khác biệt giữa Rh dương và Rh âm, đồng thời làm rõ đặc điểm của từng nhóm máu Rh dương phổ biến: O Rh+, A Rh+, B Rh+ và AB Rh+.
Hệ nhóm máu Rh là gì?
Hệ nhóm máu Rh (Rhesus) được phát hiện vào năm 1940, dựa trên sự có mặt hay vắng mặt của một loại protein gọi là kháng nguyên D (RhD) trên bề mặt hồng cầu:
Ảnh minh hoạ; Hệ nhóm máu Rh là gì?
- Nếu hồng cầu có kháng nguyên D: người đó mang nhóm máu Rh dương (Rh+).
- Nếu hồng cầu không có kháng nguyên D: người đó mang nhóm máu Rh âm (Rh-).
Khi kết hợp hệ Rh với hệ ABO (gồm 4 nhóm O, A, B, AB), ta có tổng cộng 8 nhóm máu cơ bản: O+, O-, A+, A-, B+, B-, AB+, AB-. Đây là hệ thống nhóm máu được sử dụng phổ biến nhất trong thực hành truyền máu và sản khoa hiện nay.
Rh+ và Rh- khác nhau như thế nào?
Ảnh minh hoạ: Rh+ và Rh- khác nhau như thế nào?
| Tiêu chí | Rh dương (Rh+) | Rh âm (Rh-) |
|---|---|---|
| Kháng nguyên D trên hồng cầu | Có | Không có |
| Tỷ lệ tại Việt Nam | Khoảng 99,9% dân số | Khoảng 0,04 – 0,1% dân số (nhóm máu hiếm) |
| Có thể nhận máu từ | Người Rh+ hoặc Rh- | Chỉ nhận được từ người Rh- |
| Ảnh hưởng khi mang thai | Hầu như không đáng lo | Có thể gây bất đồng nhóm máu Rh với thai nhi Rh+ |
Sự khác biệt quan trọng nhất giữa hai nhóm này nằm ở khả năng cho – nhận máu và ảnh hưởng trong thai kỳ:
- Người Rh+ có thể nhận máu từ cả người Rh+ và Rh-, vì cơ thể họ đã có sẵn kháng nguyên D, không coi máu Rh- là “lạ”.
- Người Rh- chỉ có thể nhận máu từ người Rh-. Nếu vô tình nhận máu Rh+, hệ miễn dịch sẽ nhận diện kháng nguyên D là yếu tố lạ và sinh kháng thể chống lại nó. Lần truyền máu Rh+ đầu tiên có thể chưa gây phản ứng rõ rệt, nhưng những lần tiếp xúc sau (truyền máu hoặc mang thai) có thể gây phản ứng miễn dịch nguy hiểm.
- Trong thai kỳ, nếu mẹ mang Rh- và thai nhi mang Rh+ (di truyền từ cha), cơ thể mẹ có thể sinh kháng thể chống lại hồng cầu Rh+ của thai, gây ảnh hưởng đến các lần mang thai sau nếu không được theo dõi và can thiệp y tế kịp thời (thường bằng globulin miễn dịch Anti-D theo chỉ định của bác sĩ sản khoa).
Nhóm máu O Rh+ là gì?
Nhóm máu O Rh+ là người không mang kháng nguyên A, B trên hồng cầu (nhóm O) nhưng có kháng nguyên D (Rh dương). Đây là nhóm máu phổ biến nhất tại Việt Nam, chiếm khoảng 37-40% dân số.
Ảnh minh hoạ: Nhóm máu O Rh+ là gì?
- Có thể cho máu cho: người mang nhóm O+, A+, B+, AB+ (vì hồng cầu O không có kháng nguyên A, B nên không gây phản ứng ABO, miễn là người nhận thuộc Rh dương).
- Có thể nhận máu từ: chỉ nhận được từ O+ và O-.
Cần lưu ý: O Rh+ không phải là nhóm máu cho phổ quát tuyệt đối như nhiều người nhầm tưởng – chỉ riêng O Rh âm (O-) mới là nhóm máu có thể truyền cho tất cả các nhóm máu khác, vì không mang bất kỳ kháng nguyên A, B hay D nào.
Nhóm máu A Rh+ là gì?
Ảnh minh hoạ: Nhóm máu A Rh+ là gì?
Nhóm máu A Rh+ mang kháng nguyên A và kháng nguyên D trên hồng cầu, chiếm khoảng 20-21% dân số Việt Nam.
- Có thể cho máu cho: người mang nhóm A+ và AB+.
- Có thể nhận máu từ: A+, A-, O+, O-.
Nhóm máu B Rh+ là gì?
Ảnh minh hoạ: Nhóm máu B Rh+ là gì?
Nhóm máu B Rh+ mang kháng nguyên B và kháng nguyên D, là nhóm máu phổ biến thứ hai tại Việt Nam (chiếm khoảng 29-30% dân số) – tỷ lệ này cao hơn đáng kể so với nhiều quốc gia phương Tây, do đặc điểm di truyền của người châu Á.
- Có thể cho máu cho: người mang nhóm B+ và AB+.
- Có thể nhận máu từ: B+, B-, O+, O-.
Nhóm máu AB Rh+ là gì?
Ảnh minh hoạ: Nhóm máu AB Rh+ là gì?
Nhóm máu AB Rh+ mang cả kháng nguyên A, B và kháng nguyên D trên hồng cầu. Đây là nhóm máu ABO ít gặp nhất tại Việt Nam, chỉ chiếm khoảng 5-6,6% dân số – tuy ít gặp nhất trong 4 nhóm ABO, nhóm này không được xếp vào “nhóm máu hiếm” theo chuẩn quốc tế (chỉ AB kết hợp Rh âm mới được xem là hiếm).
- Có thể cho máu cho: chỉ cho được người mang nhóm AB+ (do mang cả 2 loại kháng nguyên A, B nên dễ gây phản ứng nếu truyền cho người không có đủ cả hai).
- Có thể nhận máu từ: đây là điểm đặc biệt nhất – người AB+ có thể nhận máu từ cả 8 nhóm máu (A+, A-, B+, B-, AB+, AB-, O+, O-), vì cơ thể họ đã có sẵn cả kháng nguyên A, B và D, không sinh kháng thể chống lại bất kỳ nhóm nào trong số này. Vì vậy, AB+ được gọi là nhóm máu nhận phổ quát (universal recipient).
Bảng tổng hợp khả năng cho – nhận máu của các nhóm Rh dương
Ảnh minh hoạ: Bảng tổng hợp khả năng cho nhận máu của các nhóm Rh dương
| Nhóm máu | Có thể cho | Có thể nhận |
|---|---|---|
| O+ | O+, A+, B+, AB+ | O+, O- |
| A+ | A+, AB+ | A+, A-, O+, O- |
| B+ | B+, AB+ | B+, B-, O+, O- |
| AB+ | AB+ | Tất cả 8 nhóm (nhận phổ quát) |
Yếu tố Rh ảnh hưởng gì đến thai kỳ?
Ảnh minh hoạ: Yếu tố Rh ảnh hưởng gì đến thai kỳ?
Như đã đề cập, yếu tố Rh trở nên đặc biệt quan trọng khi người mẹ mang Rh âm còn thai nhi mang Rh dương (di truyền từ cha). Trong lần mang thai đầu, tình trạng này thường chưa gây ảnh hưởng rõ rệt, nhưng nếu không được theo dõi, kháng thể hình thành trong cơ thể mẹ có thể gây nguy hiểm cho các thai kỳ sau. Đây là lý do xét nghiệm Rh là một phần xét nghiệm thường quy trong lần khám thai đầu tiên, giúp bác sĩ chủ động phương án dự phòng (như tiêm globulin miễn dịch Anti-D) nếu cần.
Câu hỏi thường gặp
Rh dương có phổ biến hơn Rh âm không? Có. Tại Việt Nam, hơn 99,9% dân số mang Rh dương, chỉ khoảng 0,04-0,1% mang Rh âm. Ở một số khu vực như châu Âu, châu Mỹ, tỷ lệ Rh âm cao hơn nhiều, khoảng 15-40% dân số.
Nhóm máu AB Rh+ có phải là nhóm máu hiếm không? Không. AB Rh+ chỉ là nhóm ABO ít gặp nhất (khoảng 5-6,6% dân số), nhưng không đạt ngưỡng dưới 0,1% để được xem là “nhóm máu hiếm”. Chỉ AB kết hợp Rh âm (AB-) mới thuộc nhóm máu hiếm.
Người Rh dương có cần lưu ý gì đặc biệt khi truyền máu không? Không có lưu ý đặc biệt nào ngoài việc tuân theo nguyên tắc truyền máu cùng nhóm ABO và Rh phù hợp như mọi trường hợp khác. Người Rh dương có thể nhận máu từ cả Rh dương và Rh âm.
Làm sao biết mình thuộc Rh dương hay Rh âm? Cách duy nhất để biết chắc chắn là thực hiện xét nghiệm nhóm máu tại cơ sở y tế. Bạn có thể xem thêm bài Xét nghiệm nhóm máu: Quy trình, cách đọc kết quả và lưu ý quan trọng để hiểu rõ quy trình thực hiện.
- 📍 Địa chỉ: 52 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội
- ☎️ Hotline hỗ trợ trực tuyến 24/7: 0888.069.990
- 💬 Zalo: https://zalo.me/0888069990
- 📩 Messenger: m.me/phongkhamnguyentrai.vn
- 🌐 Website chính thức: https://phongkhamnguyentrai.vn/
- 🕒 Thời gian hoạt động: 8h00 – 20h00 tất cả các ngày trong tuần, kể cả ngày lễ, Tết.
Nguồn tham khảo: Thông tin về cơ chế hoạt động và ý nghĩa của yếu tố Rh trong truyền máu, thai kỳ trong bài có tham khảo từ trang thông tin về yếu tố Rh của Cleveland Clinic (Hoa Kỳ).
